Barlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa qorsheynaya inuu maanta yeesho fadhi taariikhi ah, kaas oo looga doodayo ansixinta 9 cutub oo ka tirsan dastuurka kumeel-gaarka ah, Tallaabadan ayaa timid ka dib markii hore loo ansixiyay 4 cutub, taasoo ka dhigan in dawladdu ay doonayso inay soo xirto buugga dib-u-eegista dastuurka ka hor intaan la gaarin doorashooyinka qaranka ee soo socda.
Si kasta oo ay u muuqato tallaabo horay loo qaaday, xaaladda siyaasadeed ee ku xeeran fadhigan berri ayaa ah mid aad u kacsan, taasoo dhalisay weydiimo badan oo ku saabsan mustaqbalka nidaamka federaalka dalka.
9-ka Cutub iyo Dhammaystirka Qorshaha Dawladda
Haddii maanta la ansixiyo cutubyadan dhiman, dawladdu waxay gaari doontaa guul weyn oo dhanka sharciga ah. Cutubyadan ayaa qeexaya hab-dhismeedka cusub ee doorashooyinka, awoodaha madaxda sare, iyo qaybsiga khayraadka, Waxay fure u yihiin in dalka laga hirgeliyo nidaamka “Qof iyo Cod” oo laga guuro nidaamka 4.5, waana qodobka ay DFS u aragto inuu yahay wadada kaliya ee lagu gaari karo deganaansho waara.
Mucaaradka iyo Dawlad Goboleedyada: Badbaadin mise Burburin?
Waxa fadhiga maanta ka dhigaya mid “hal dhinac ah” waa maqnaanshaha dhinacyo miis weyn ku leh siyaasadda iyo khilaafka u dhexeeya badbaadinta nidaamka iyo burburinta wada-tashiga: Qaadacaadda Mucaaradka: Midowga Musharaxiinta iyo xubnaha mucaaradka ayaa horay u qaadacay nidaamkan, iyagoo ku tilmaamay mid “is-dabamarin” ah oo looga rabo in lagu xalaalaysto muddo kororsi ama awood isku-uruurin. Waxay u arkaan in dastuurka loo beddelayo “maacuun” siyaasadeed oo koox gaar ah u adeegaya.
Maqnaanshaha Labada Maamul Goboleed: Iyadoo laba ka mid ah dowlad goboleedyada ay gabi ahaanba qaadaceen geedi-socodkan, waxay su’aal weyn gelineysaa ansaxnimada dastuuraan laga wada raalli ahayn oo loo arki karo inuu u adeegayo dano gaar ah.
Xildhibaanada la Mamnuucay: Go’aanka qaar ka mid ah xildhibaanada looga mamnuucay fadhiyada barlamaanka (Barred MPs) ayaa loo arkaa inay tahay isku-day lagu aamusinayo codka diiddan, taasoo dhaawacaysa kalsoonida lagu qabi karo barlamaanka iyo nidaamka matalaadda.
Galmudug, Koonfur Galbeed, iyo Hirshabelle: Mandate-ka iyo Doorashada
Dastuurka cusub wuxuu saameyn toos ah ku yeelanayaa saddexda maamul goboleed ee xulafada dhow la ah dawladda federaalka, kuwaas oo hadda wajahaya xaalad cakiran oo dhanka muddada xafiiska ah: Muddada Xafiiska (Mandate): Hoggaamiyeyaasha Galmudug, Koonfur Galbeed, iyo Hirshabelle ayaa hadda ku jira xilli ay sii dhammaanayso muddadii xafiiskooda. Dastuurka cusub wuxuu keeni karaa nidaam mideynaya muddada xafiiska (Term Harmonization).
Loolanka Doorashooyinka: Waxaa jira cabsi laga qabo in dastuurka loo isticmaalo in muddo kororsi loogu sameeyo madaxda goboleedyada si ay taageero uga siiyaan dawladda federaalka doorashada qaranka, ama in meesha laga saaro madax-bannaanidii maamullada ee dhanka maamulista doorashooyinkooda gudaha.
Maqaamka Muqdisho: Metelaad mise Magacaabis?
Qodobka ugu weyn ee shacabka caasimaddu isha ku hayaan waa masiirka matalaadda dadka ka badan 3-da milyan ee deggan Muqdisho. Dastuurka cusub wuxuu u dhaxayn doonaa: Metelaad: In Muqdisho ay hesho matalaad dhab ah oo ku dhisna doorasho, dadkuna ay soo doortaan maamulkooda iyo xildhibaanadooda Aqalka Sare si ay xuquuq siman ula yeeshaan gobollada kale.
Magacaabis: In lagu sii socdo nidaamka magacaabista, oo caasimadda looga dhigo meel hoos tagta rabitaanka Villa Somalia, iyadoo aan la hayn awood siyaasadeed oo madax-bannaan, taasoo shacabka ka dhigaysa kuwo canshuur bixiya laakiin aan cod lahayn.
Gunaanad: Mindida iyo Masiirka — Ma Qalliin Bogsasho mise Mid Dhiig-bax?
Barlamaanka Federaalka Soomaaliya waxaa maanta horyaalla kaliya ma ahan waraaqo iyo cutubyo dastuuri ah, balse waa masiirkii qaranka ee qarniga soo socda. Sida uu qalliinku ugu jiro buugga lagu hagi lahaa wada-jirka umadda, waxaa muuqata in la adeegsanayo mindi laba af leh: mid lagu rabo in dalka lagaga saaro kumeel-gaarka (Badbaadin) iyo mid keeni karta in lagu qalo kalsoonidii jilicsanayd ee nidaamka federaalka (Burburin).
Haddii ansixinta 9-kan cutub ay noqoto qalliin aan lagu midayn qalbiyada reer Puntland, reer Jubbaland, iyo guud ahaan codka mucaaradka, ma noqon doonto bogsasho siyaasadeed, balse waxay u muuqataa “qalliin lagu guulaystay, laakiin bukaankii uu dhintay.” Taariikhda ayaana qori doonta haddii fadhiga maanta uu noqon doono xididdadii loo aasay dimuqraadiyad dhab ah, iyo haddii uu noqon doono gunaanadkii is-aqoonsiga ee dowladnimada Soomaaliya.